Honderd jaar na de opdracht tot de bouw van de Menenpoort ging de restauratie van start. De focus lag op structureel herstel en toekomstgerichte ingrepen, zoals het verbeteren van de toegankelijkheid voor onderhoud en het versterken van de band met de omgeving, onder meer door de aanleg van een ecodak. Dat ecodak vormt niet alleen een verlengde van de Ieperse, groene vesting, maar bevordert ook de biodiversiteit.
Het metselwerk en de natuursteen van de Menenpoort kregen een grondige reiniging. Waar nodig werd het hersteld, met vakmanschap en respect voor de historische materialen en technieken. Ook de decoratieve elementen, zoals de monumentale leeuwenbeelden en het sarcofaag centraal onder de poort, zijn zorgvuldig geconserveerd. De naamplaten met in totaal 54 896 namen van vermiste soldaten blijven intact waar mogelijk: ze zijn gerestaureerd waar nodig met respect voor de sporen van de tijd.
De werf vroeg een uitzonderlijke coördinatie. De poort ligt op een drukke verkeersas en is de historische locatie van het dagelijkse herdenkingsritueel de Last Post. Dankzij een strakke planning en nauwe samenwerking met de Commonwealth War Graves Commission, de Stad Ieper, de Last Post Association, Monument en alle uitvoerende partijen kon het herdenkingsritueel dagelijks blijven doorgaan.
Triomfboog, symbool van thuiskomst
In 1923 werd architect sir Reginald Blomfield, in opdracht van de Commonwealth War Graves Commission (CWGC), aangesteld voor de bouw van een internationaal herdenkingsmonument. Dit ter ere van de 54.896 vermiste Britse soldaten die in WOI streden voor de bevrijding van het door Duitsland bezette België.
Het monument, gekarakteriseerd door de witte natuursteen en rode baksteen, ontleent zijn vormgeving aan de klassieke triomfboog, die initieel fungeert als symbool voor overwinning. Blomfield verlegde deze betekenis echter, door een diepere en eerder sombere betekenis aan deze typologie te koppelen. Een symbool van thuiskomst en onderdak voor soldaten die, ondanks hun heldhaftigheid, door ongelukkige toevalligheid nooit meer zouden thuiskomen.
Een uniek herdenkingsmonument: Memorial to the Missing
Het initiatief voor de bouw van de Menenpoort kwam initieel tot stand als samenkomst van twee ambities: het optrekken van een Brits nationaal monument op de voormalige Belgische conflictzone – een initiatief vanuit de Britse regering – en het realiseren van een ‘Memorial to the Missing’ – geïnitieerd vanuit de CWGC, die op dat moment al in verschillende frontzones gedenkstenen voor vermiste Commonwealth soldaten liet oprichten. De Menenpoort werd strategisch gepositioneerd op de brug die tijdens WOI fungeerde als doorgang voor de soldaten die van de stad naar het front trokken. De locatie komt daarnaast overeen met die van de Hangwaertpoort, één van de voormalige stadspoorten.
100 jaar monumentaal
100 jaar later, in 2023, ving opnieuw in opdracht van de (CWGC), een totaalrestauratie van het sterk symbolisch, internationaal herdenkingsmonument aan. Waar de meeste monumentale gebouwen hun symboliek voor een groot deel verwerven vanuit een respectabele ouderdom, droeg de Menenpoort reeds sinds haar eerste oplevering in 1927 een aanzienlijke betekenis. Vandaag is de Menenpoort een niet-weg-te-denken deel van het Ieperse stadsgezicht. Met oog voor een dergelijke geladenheid, werd het handhaven van een uiterst zorgvuldige aanpak uiteraard een vanzelfsprekendheid.
Uitzonderlijke werfcoördinatie
Aan de restauratie ging een grondige studie vooraf, met aandacht voor zowel de historische waarde als de complexe realiteit op het terrein. De Menenpoort is sinds 1928 dagelijks het decor van de Last Post en vormt daarnaast een belangrijke doorgang naar de stad. Tijdens de uitvoering vroeg dit precieze planning en een goede coördinatie tussen alle partijen, met resultaat: het herdenkingsritueel van de Last Post is elke avond blijven doorgaan.
Restauratie en duurzaamheid hand in hand
Naast het hoog nodige herstel van het bak- en natuursteenmetselwerk, concentreerde een groot deel van de restauratie zich op de renovatie van de dakdichting en het creëren van veilige toegang voor toekomstig onderhoud. De nadruk op duurzaamheid vond zijn hoogtepunt in de keuze voor een ecodak als sluitstuk voor de groene vestingsgordel en als nieuwe kroon op het historisch herdenkingsmonument.
Hiervoor werd deskundig ingezet op de ondersteuning van de reeds aanwezige biodiversiteit. Het ecodak garandeert eveneens een langere levensduur van de dakbedekking. Ze voorkomt dat UV-stralen de onderlaag bereiken, waardoor de dakbedekking soepel blijft en het risico op barstvorming afneemt. Bovendien vergroot een ecodak de buffercapaciteit.
Veiligheid en toegankelijkheid
Met de ambitie de veiligheid en de toegankelijkheid in functie van onderhoud te verbeteren werden er zowel loopbruggen als ankerpunten en leeflijnen geplaatst. Dergelijke ingrepen zijn niet zichtbaar van aan de straatkant. Het iconische monument behoudt dus volledig haar uitzicht en de Armistice Day Ceremony, waarbij klaprozenblaadjes doorheen de oculi worden gestrooid, zal in alle veiligheid kunnen verlopen.
